Met de onlangs verschenen storyline ‘Robuuste Vaarwegen – Duurzame verbindingen door de eeuwen heen’ laat het Topcorridors-programma zien waarom de binnenvaart van oudsher cruciaal is voor het Nederlandse goederenvervoer. Al eeuwenlang zijn vaarwegen essentieel en bestand tegen uiteenlopende uitdagingen, zoals laagwater, onderhoud en veranderende goederenstromen. ‘Ook richting de toekomst blijven aanpassingen nodig om deze robuustheid te behouden’, zegt Robinia Heerkens, adviseur Water en Scheepvaart bij Rijkswaterstaat Zuid-Nederland.
‘We waren al langer bezig met de vraag hoe we onze vaarwegen over het voetlicht zouden kunnen brengen’, zegt Heerkens die nauw betrokken was bij de totstandkoming van de storyline. Het idee ontstond tijdens een bijeenkomst van het Platform Binnenvaart, waar werd nagedacht over kleinere projecten binnen het programma. ‘We wilden eigenlijk het verhaal vertellen van: wat is dat nou, een robuuste vaarweg? Want dat vroeg iemand zich af: hebben we allemaal hetzelfde beeld?’
Volgens Heerkens was er behoefte aan een vorm die ook buiten de kring van binnenvaartspecialisten begrijpelijk is. Daarom werd niet gekozen voor een traditioneel beleidsstuk, maar voor storytelling: een digitaal verhaal dat de lezer stap voor stap meeneemt in de wereld van het vaarwegennetwerk.
Movares werkte die vorm verder uit. Het verhaal laat zien wat onder robuuste vaarwegen wordt verstaan, en helpt ook om richting 2050 een gedeeld beeld neer te zetten van waar de binnenvaart naartoe moet. Tegelijk maakt het zichtbaar welke ontwikkelingen al in gang zijn gezet, wat die in de praktijk opleveren en waarom samenwerking tussen overheden, havens en andere partijen nodig is. ‘Toen kwamen we bij Movares en die hadden een paar mooie voorbeelden van wat ze eerder hadden gedaan’, zegt Heerkens. ‘Het is eigenlijk voor iedereen die wat wil weten over de vaarweg, maar ook vooral: wat betekenen vaarwegen voor landelijke, provinciale en lokale bestuurders bijvoorbeeld?’
Watertekort steeds urgenter
Robuuste binnenvaart gaat in dat verhaal nadrukkelijk over meer dan een vaarweg die technisch voldoet. Het gaat ook over de vraag of het netwerk als geheel tegen verstoringen bestand is. Kunnen schepen blijven varen als waterstanden dalen? Zijn er genoeg ligplaatsen als verkeersstromen verschuiven? En hoe voorkom je dat problemen op de ene route direct doorwerken op andere corridors? Dat die vragen niet theoretisch zijn, blijkt volgens Heerkens al uit de praktijk. Vooral watertekort ziet zij als een groeiend probleem van ons land. ‘Dat is onze grootste uitdaging. De afgelopen jaren hebben we vooral ingezet op wateroverlast, maar we zien dat watertekort steeds urgenter wordt.’
Vooral op vrij afstromende rivieren als de Waal zijn de gevolgen groot. ‘In droge jaren als 2022 of 2018 kreeg de Waal te weinig water waardoor je minder aflaaddiepte hebt. Hierdoor kunnen schepen minder vervoeren, zijn er meer schepen nodig (of verplaatst het vervoer zich naar de weg) en hebben deze schepen minder water beschikbaar om te varen, waardoor de veiligheid op de Waal vermindert.’ Daarmee wordt ook meteen duidelijk waarom robuuste binnenvaart meer is dan een technisch onderwerp. Zodra schepen minder diep kunnen laden of moeten uitwijken naar andere routes, raakt dat de planning van terminals, verladers en vervoerders. Een verstoring blijft zelden beperkt tot één plek. Het werkt door in de hele keten.
In de storyline wordt dat bredere beeld bewust centraal gezet. Voor Heerkens zit de waarde ervan dan ook niet in één losse boodschap, maar juist in het totaalbeeld. ‘Voor mij is het echt het hele verhaal. Waar hebben we het nou over als we spreken over robuuste vaarwegen, de uitdagingen die we hebben, waar we vandaan komen en waar we naartoe willen.’
Dat totaalbeeld gaat ook over de staat van de infrastructuur zelf. Heerkens schetst een wensbeeld waarin de belangrijkste vaarwegen betrouwbaar blijven functioneren en dat er tijdig onderhoud plaatsvindt. ‘Het liefst zou ik zien dat onze hoofdvaarwegen een soort van vijf sterren hebben. De waardering dat onderhoud tijdig plaatsvindt en waar de sluiscomplexen op de belangrijkste corridors minimaal twee kolken hebben, zodat er in ieder geval altijd één beschikbaar is.’ Tegelijkertijd ziet zij hoe lastig dat in de praktijk is. ‘Op dit moment staat alles onder druk vanwege geld- en capaciteitsgebrek, terwijl veel kunstwerken aan het einde van hun levensduur geraken.
Vaarwegen met voldoende capaciteit
Toch is haar oordeel over de Nederlandse vaarwegen niet alleen somber. Vergeleken met andere landen staat Nederland er volgens haar nog altijd goed voor. ‘Als je het vergelijkt met andere landen, mogen wij niet klagen. Als wij het allemaal nog iets beter op orde houden, dan hebben wij echt wel mooie vaarwegen die in principe nog voldoende capaciteit hebben.’
Ander punt dat in de storyline nadrukkelijk terugkomt, is de betekenis van binnenvaart voor het hele transportsysteem. Wie alleen naar het aantal schepen kijkt, ziet volgens Heerkens niet altijd wat er werkelijk wordt vervoerd. ‘Als er een schip vaart, is het niet duidelijk hoeveel vrachtwagens dat wel niet zijn als die allemaal over de weg moeten rijden. Dat zou veel beter duidelijk moeten worden gemaakt.’ Dat argument gaat niet alleen over uitstoot, maar ook over ruimte en bereikbaarheid. ‘Het is niet zo dat er een grote continue stroom van schepen vaart over bijvoorbeeld de Maas, maar wat er vaart is dan wel vergelijkbaar met enkele tientallen tot honderd vrachtwagens.’
Juist daar raakt de discussie over robuuste binnenvaart aan bredere vragen over mobiliteit en duurzaamheid. De binnenvaart is minder zichtbaar dan het wegverkeer, maar speelt een grote rol in het vervoer van goederen. Als die functie onder druk komt te staan, neemt de druk op de weg verder toe.
Klimaatadaptieve maatregelen
Volgens Heerkens vraagt dat ook om andere keuzes voor de toekomst. Niet alleen grotere schepen of meer capaciteit, maar ook beter nadenken over wat past bij een veranderend klimaat. ‘Men moet toch ook echt gaan nadenken. Niet alleen maar over steeds groter, maar ook over klimaatadaptieve maatregelen zoals verruiming van rivierbeddingen, vaartuigen die aan de omstandigheden zijn aangepast, flexibel peilbeheer en tijdelijke waterberging.’ De storyline laat zien dat de toekomst van de binnenvaart niet alleen afhangt van sluizen, bruggen of diepgang. Ook voorzieningen, ligplaatsen en samenwerking tussen partijen spelen een rol.
Bij de totstandkoming van het verhaal dachten onder meer provincies, brancheorganisaties en de havens van Rotterdam en Amsterdam mee. Volgens Heerkens zit juist daar een deel van de kracht. ‘Het gaat hem ook vooral om de verbinding, om het samenwerken.’ De reacties op het verhaal zijn volgens haar tot nu toe positief. Niet alleen inhoudelijk, maar ook vanwege de vorm. ‘Ik vind het echt visueel heel erg leuk gedaan. Ik denk echt dat dit digitale document past in deze tijd, waarin men rapporten niet meer zo snel leest.’